દેશના ભૌગોલિક કેન્દ્ર અને મહત્ત્વપૂર્ણ રાજકીય મથક તરીકે નાગપુરની વિશિષ્ટ ઓળખ ઉજાગર થઈ; રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)નું મુખ્યાલય પણ આ શહેરમાં આવેલું છે. યાત્રા દરમિયાન ભારતની આધ્યાત્મિક પરંપરાઓ, સામાજિક પરિવર્તન અને રાષ્ટ્રીય એકતા અંગે પણ ચિંતન કરવામાં આવ્યું.
નાગપુર, મહારાષ્ટ્ર | ૧૮ નવેમ્બર ૨૦૨૬ | પૂજ્ય શ્રી મોરારીબાપુના નેતૃત્વમાં નીકળેલી ‘ભારત સ્વસ્તિક યાત્રા’ 18 નવેમ્બરના રોજ નાગપુર પહોંચી હતી. આ પ્રસંગે શહેરમાં રામકથાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. દેશનાં મહત્ત્વપૂર્ણ આધ્યાત્મિક સ્થળોને જોડતી આ યાત્રા ભારતની સહિયારી સભ્યતાગત વિરાસતને સમૃદ્ધ બનાવતી સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક પરંપરાઓને ઉજાગર કરી રહી છે.
‘ભારત સ્વસ્તિક યાત્રા’નો બીજો તબક્કો 14 નવેમ્બરના રોજ દ્વારકાથી શરૂ થયો હતો. ત્યારબાદ યાત્રા સોમનાથ, ડાકોર, ઉજ્જૈન અને નાગપુર થઈને હવે છત્તીસગઢના ચંપારણ, માયાપુર, કોલકાતા અને અંતિમ મુકામ જગન્નાથપુરી તરફ આગળ વધી રહી છે. દેશભરનાં પવિત્ર સ્થળો, ઐતિહાસિક કેન્દ્રો અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓને જોડતી આ યાત્રા એક વ્યાપક રાષ્ટ્રીય પહેલનો હિસ્સો છે.
યાત્રાના બીજા તબક્કામાં અંદાજે 1,000 શ્રદ્ધાળુઓ પૂજ્ય મોરારીબાપુ સાથે બે વિશેષ ટ્રેનો—‘કૈલાશ ભારત ગૌરવ’ અને ‘ચિત્રકૂટ ભારત ગૌરવ’માં પ્રવાસ કરી રહ્યા છે. આ બંને ટ્રેનોમાં અનુક્રમે 22 અને 16 કોચ જોડવામાં આવ્યા છે.
પૂજ્ય શ્રી મોરારીબાપુએ જણાવ્યું હતું કે, “નાગપુરનું સ્વસ્તિક ચાર મહાન આધ્યાત્મિક વિભૂતિઓના સંયોજનથી બને છે—માઉલી જ્ઞાનેશ્વર, સંત તુકારામ, સમર્થ સ્વામી રામદાસ અને ભગવાન વિઠ્ઠલ. આ યાત્રા આધ્યાત્મિક વિચાર અને બોધથી સમૃદ્ધ છે. ભારતને એકસૂત્રે બાંધવા અને એક નેક રાષ્ટ્રના નિર્માણનો આ પ્રયાસ છે. બોધ અને વિરોધ એકસાથે રહી શકતા નથી. જ્યાં સાચી સમજણ અને જાગૃતિ હોય છે, ત્યાં વિરોધને કોઈ સ્થાન હોતું નથી.”
સંતકૃપા સનાતન સંસ્થાન દ્વારા આયોજિત ‘ભારત સ્વસ્તિક યાત્રા’નો ઉદ્દેશ સનાતન ધર્મના શાશ્વત આદર્શોના માધ્યમથી ભારતના પવિત્ર ભૂગોળ અને વિવિધ સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓને એક તાંતણે બાંધવાનો છે.
યાત્રામાં નાગપુરના મહત્ત્વ અંગે મિરાજ ગ્રુપના ચેરમેન અને સંતકૃપા સનાતન સંસ્થાનના મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી શ્રી મદન પાલીવાલે જણાવ્યું હતું કે, “ભારતની યાત્રામાં નાગપુરનું વિશિષ્ટ સ્થાન છે. અહીં દેશની ભૌગોલિક મધ્યસ્થતા, ઐતિહાસિક વિરાસત અને સામાજિક પરિવર્તનની પરંપરાઓ એકસાથે જોવા મળે છે. ભારત સ્વસ્તિક યાત્રા આ વિવિધ ઇતિહાસો અને પરંપરાઓને જોડવાનો પ્રયાસ છે. ભારતની શક્તિ તેની સહિયારી સાંસ્કૃતિક જડો અને દેશવાસીઓની એકતામાં રહેલી છે, તેની યાદ આ યાત્રા અપાવે છે.”
મહારાષ્ટ્રના વિદર્ભ વિસ્તારમાં આવેલું નાગપુર ભારતના ઇતિહાસ અને ભૂગોળમાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. પ્રાચીન વિદર્ભ સામ્રાજ્ય સાથેનો તેનો સંબંધ, ગોંડ શાસકોના શાસનકાળ દરમિયાન થયેલો વિકાસ અને ત્યારબાદ મરાઠા ભોંસલે વંશના શાસન હેઠળ મહત્ત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે તેનો ઉદય ભારતના ઇતિહાસનાં વિવિધ પાસાંઓને ઉજાગર કરે છે. દેશના મધ્ય ભાગમાં આવેલું હોવાથી નાગપુર વિવિધ પ્રદેશો વચ્ચે સંપર્કનું મહત્ત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર પણ છે. નોંધનીય છે કે યાત્રાના બીજા તબક્કાના પાંચમા દિવસે નાગપુર પહોંચવું પશ્ચિમ ભારતથી પૂર્વ ભારત તરફ આગળ વધી રહેલી આ યાત્રાનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ પડાવ રહ્યું હતું.
ભારતના આધુનિક ઇતિહાસમાં પણ નાગપુરની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ રહી છે. વર્ષ 1920માં મહાત્મા ગાંધીના નેતૃત્વમાં અહીં યોજાયેલું ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું અધિવેશન રાષ્ટ્રીય આંદોલનને સંગઠિત કરવાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન સાબિત થયું હતું. વર્તમાન સમયમાં નાગપુર રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના મુખ્યાલયના સ્થળ તરીકે પણ ઓળખાય છે.
આ વિસ્તારની આધ્યાત્મિક વિરાસત નાગપુરના ટેકરી ગણેશ મંદિર અને કોરાડી સ્થિત શ્રી મહાલક્ષ્મી જગદંબા મંદિર જેવાં ધાર્મિક સ્થળોમાં જોવા મળે છે. શહેરની નજીક આવેલું રામટેક ભગવાન શ્રીરામ અને તેમના વનવાસની પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે. આ તમામ સ્થળો આ વિસ્તારની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો હિસ્સો બનેલી વિવિધ ધાર્મિક પરંપરાઓ અને પવિત્ર આખ્યાનોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
યાત્રાના બંને તબક્કા—કન્યાકુમારીથી કેદારનાથ અને દ્વારકાથી જગન્નાથપુરી—મળીને દેશનાં કુલ 13 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જમ્મુ-કાશ્મીરને આવરી લે છે. આ સંયુક્ત યાત્રામાર્ગમાં ભારતના રાષ્ટ્રગીત ‘જન ગણ મન’માં ઉલ્લેખિત ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રદેશોની ઝલક પણ જોવા મળે છે. તેમાં પંજાબ, ગુજરાત, મરાઠા, દ્રવિડ, ઉત્કલ અને બંગનો સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રગીતમાં ગંગા-યમુના, હિમાલય અને સમુદ્રનો ઉલ્લેખ પણ દેશના વ્યાપક ભૌગોલિક વિસ્તાર અને સહિયારી રાષ્ટ્રીય ઓળખને અભિવ્યક્ત કરે છે.
સ્વસ્તિક એક પ્રાચીન પ્રતીક છે, જે શુભતા, કલ્યાણ અને સદ્ભાવનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ જ ભાવના આ સમગ્ર પહેલનો મૂળભૂત આધાર છે.
પૂજ્ય શ્રી મોરારીબાપુની રામકથાઓ સત્ય, પ્રેમ અને કરુણા જેવા મૂળભૂત સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. તેમના માટે આ યાત્રા આ સાર્વત્રિક મૂલ્યોને દેશના વિવિધ વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવાનો તથા આધ્યાત્મિકતા, સંવાદ અને સહિયારી સાંસ્કૃતિક વિરાસતના માધ્યમથી વિવિધ સમુદાયોને એકસાથે જોડવાનો પ્રયાસ છે.
યાત્રા દરમિયાન યોજાતી રામકથા અને અન્ય કાર્યક્રમો સૌના માટે નિઃશુલ્ક અને ખુલ્લા છે. યાત્રાના દરેક પડાવ પર શ્રદ્ધાળુઓ માટે ભંડારાના માધ્યમથી શાકાહારી સામૂહિક ભોજન પ્રસાદરૂપે પીરસવામાં આવે છે.
== સમાપ્ત ==
Aajna Samachar